Spis treoeci

Wprowadzenie (Eugenia Mandal) . . . . . . . . . . . . . . . . .

Ziemia i ekologia

Ryszard Kulik

Ziemia jest kobietą, czyli o płci, przyrodzie i ekologii . . . . . . . . .

Historia i przestrzeñ publiczna

Aleksandra Ewa Banot

Kobiety w historii — historia kobiet. Dyskurs feministyczny w Polsce . .

Eugenia Mandal, Aleksandra Ewa Banot

Kobiecość i męskość a stereotyp feministki . . . . . . . . . . . . .

Praca zawodowa

Eugenia Mandal

Kobiety i mężczyźni a praca zawodowa . . . . . . . . . . . . . .

Twórczooeæ

Agnieszka Mandal

Męskość a muzyka. Wybrane charakterystyki osobowe twórców polskiej

muzyki metalowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Grażyna Mendecka

Wybitni artyści w relacjach z kobietami . . . . . . . . . . . . . .

Rodzicielstwo

Marianna Dąbrowska-Wnuk

Na drodze ku nowemu ojcostwu . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Osobowooeæ i radzenie sobie

Irena Pilch

Makiaweliczna osobowość kobiet i mężczyzn . . . . . . . . . . . .

Kamilla Bargiel-Matusiewicz, Maciej Januszek

Strategie oraz efektywność radzenia sobie ze stresem egzaminacyjnym

u kobiet i mężczyzn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Zusammenfassung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wprowadzenie

W ostatnich latach obserwujemy w Polsce gwałtowny wzrost liczby publikacji

poświęconych fenomenowi płci. Opracowaniom z tego zakresu konsekwentnie

towarzyszy olbrzymie zainteresowanie Czytelników, płeć bowiem od zawsze otoczona

była swoistą aurą tajemniczości i tabu.

Jeszcze do niedawna prace dotyczące psychologii płci ukazywały się w naszym

kraju sporadycznie i wywoływały pewne zdziwienie. Utrzymywano, iż

poruszane w nich zagadnienia nie są to sprawy ważne, lecz tylko tzw. sztuczne

problemy importowane z Zachodu. Sprawy płci traktowano jak ciekawostki,

swego rodzaju ubarwiacze lub „coś lekkiego”, towarzyszącego innym, poważniejszym

kwestiom. Jedynie z okazji Dnia Kobiet drukowano okolicznościowe

teksty o problemach płci pięknej. Poważne zaś naukowe opracowania na temat

płciowości uznawano za „wkładanie kija w mrowisko”.

Tymczasem w światowej literaturze z zakresu psychologii, pedagogiki, socjologii

i filozofii problematykę płci dostrzeżono znacznie wcześniej. Od lat systematycznie

poświęca się jej coraz więcej publikacji. Jest to związane z eksplozją ruchów

feministycznych w USA i krajach Europy Zachodniej w latach osiemdziesiątych.

Problematyka płci stała się dziś bardzo modna. Jest obecna nie tylko w dyskursie

naukowym, ale także w debatach publicznych. Olbrzymią popularnością

cieszą się dzieła, objaśniające, iż „mężczyźni są z Marsa, a kobiety — z Wenus”.

Media coraz chętniej występują w roli popularyzatora wiedzy na temat różnic

(rzadziej podobieństw) między kobietami i mężczyznami. Aktywnie włączają

się w społeczną misję „przełamywania barier” czy osłabiania nadal bardzo

powszechnych w Polsce stereotypów związanych z płcią. Trwają też społeczne

dyskusje nad redefiniowaniem lub poszukiwaniem nowego — adekwatnego do

współczesnych realiów — rozumienia „męskości” i „kobiecości”. Współcześnie psychologiczna problematyka płci okazuje się społecznie ważna

głównie z uwagi na fundamentalne pytania o charakter równości statusu kobiet

i mężczyzn w społeczeństwie polskim oraz w wymiarze globalnym. Równe

prawa kobiet i mężczyzn dotyczyć mają nie tylko przestrzeni publicznej: pracy

zawodowej czy aktywności politycznej, ale także wszystkich innych sfer życia

społecznego.

Uczestnik globalnej kultury coraz więcej dowiaduje się o fenomenie płci, która

przestaje być uznawana wyłącznie za cechę biologiczną czy metrykalną. Bycie

kobietą lub mężczyzną nie oznacza dzisiaj jedynie zdeterminowanej anatomicznie

charakterystyki indywidualnej. Kobiecość i męskość to w nowoczesnym dyskursie

pojęcia szersze, rozpatrywane jako płeć biologiczna, społeczna i kulturowa.

Równolegle ze słowem „płeć” pojawiło się pojęcie gender. W języku polskim

tłumaczone jest ono jako „rodzaj”. Rhoda Unger, która w 1979 roku termin ten

zaproponowała, pragnęła w ten sposób podkreślić, iż oprócz płci określanej biologicznie

istnieje płeć kształtowana społecznie i kulturowo. Płeć nie jest już widziana

wyłącznie jako indywidualna charakterystyka, lecz jako kategoria społeczno-kulturowa

— czyli rodzaj informacji, na podstawie której ludzie tworzą sądy i podejmują

zachowania w społecznych interakcjach. Informacja o płci jest bowiem istotna

w formowaniu wrażenia o jednostce, w jej spostrzeganiu i w interakcjach między

ludźmi. Mniej ważne w tej perspektywie wydają się faktyczne różnice międzypłciowe,

a znaczące jest to, co się o nich myśli i sądzi.

Ważna okazała się także myśl, że ludzie „tworzą płeć bardziej, niż ją posiadają”

(do gender rather than have gender) (West, Zimmerman, 1987). Płeć jest aktywnym

procesem powstającym w interakcjach między ludźmi. To ludzie konstruują

rzeczywistość na podstawie wcześniejszych doświadczeń, a tzw. obiektywna rzeczywistość

nie istnieje. Także niektóre aspekty męskich i kobiecych ról społecznych

wydają się bardzo arbitralne. Czy „prawdziwa męskość” to krótkie włosy?

Czy „prawdziwa kobiecość” pozostaje w sprzeczności z aktywnością polityczną?

Płeć — męskość i kobiecość – to bardziej „soczewki kultury” (cultural lenses)

(Bem, 1983) niż wymiary osobowości. „Soczewki”, czyli osadzone w kulturze,

pełne stereotypowych przekonań schematy męskości/kobiecości, przez które

— niczym przez okulary — patrzymy na rzeczywistość.

Prezentowany zbiór poświęcony został różnym ważnym obszarom życia człowieka.

Autorzy poszczególnych tekstów próbowali spojrzeć na wybrane problemy

z perspektywy ogólnie pojmowanej płci — gender.

Zamierzeniem redaktorki tomu było możliwie szerokie zaprezentowanie nie

tylko wiedzy o psychologicznych i społecznych problemach związanych z płcią,

ale także o ich intra- i interpersonalnych konsekwencjach. Zróżnicowanie treściowe

odzwierciedla struktura opracowania, które stanowi zbiór tekstów o niejednorodnym

charakterze. Autorzy części z nich traktują temat ogólnie i wprowadzają

Czytelnika w problematykę, inni zajmują się raczej wybranymi jej aspektami czy określonymi problemami. Niektóre szkice obejmują bogaty i syntetyczny przegląd

badań, służąc jako źródło informacji o stanie wiedzy psychologicznej, inne

zaś pełnią funkcję niemal heurystyczną, ukazując zmiany w obrębie dziedziny

wiedzy o gender oraz ucząc wyłaniania nowych problemów badawczych zgodnie

z potrzebami współczesnego człowieka.

Praca podzielona została na sześć części. W części pierwszej (Ziemia i ekologia)

zamieszczono tekst Ryszarda Kulika Ziemia jest kobietą, czyli o płci, przyrodzie

i ekologii. Autor stara się zakreślić krąg przejawiania się fenomenu gender.

Uważa, że płeć łatwo dostrzec można w Naturze i Kulturze. Ujmuje naszą Planetę

i przyrodę w perspektywie „kobiecości”. Zestawia też ogólne rozważania teoretyczne

z konkretnymi danymi empirycznymi związanymi z ochroną środowiska

i zachowaniami proekologicznymi kobiet i mężczyzn. Dowodzi, że kobiety cechuje

nie tylko opisywana przez Carol Gilligan (1982) „orientacja troski” o ludzi,

ale także „troska” o środowisko naturalne człowieka.

Część druga (Historia i przestrzeń publiczna) obejmuje dwa artykuły. W pierwszym,

zatytułowanym Kobiety w historii — historia kobiet. Dyskurs feministyczny

w Polsce, Aleksandra Ewa Banot dokonuje przeglądu tzw. historii kobiet, która

mogła powstać dopiero dzięki zainicjowaniu ruchów feministycznych. Wcześniej

kobiety były w historii nieobecne i niedostrzegalne (invisible). Autorka omawia

pojęcie feminizmu oraz ilustruje rozwój tego ruchu w Polsce.

W tekście Kobiecość i męskość a stereotyp feministki Eugenia Mandal i Aleksandra

Ewa Banot prezentują różne funkcjonujące na przestrzeni dziejów stereotypy

kobiety feministki. Obejmują one takie wizerunki, jak: „wiedźma”, „niebieska

pończocha”, „palaczka biustonoszy” czy „brzydula”. Autorki omawiają też

własne badania empiryczne nad stereotypem feministki i analizują je na tle innych

stereotypów kobiecości i męskości. Rezultaty badań pokazują, że niestety także

obecnie niewiele kobiet i mężczyzn potrafi dostrzec i docenić ogromną rolę, jaką

odegrały (i odgrywają nadal) feministki dla poprawy sytuacji kobiet w społeczeństwie.

W części trzeciej (Praca zawodowa) podjęto próbę ukazania roli płci w kręgu

pracy zawodowej. Eugenia Mandal w szkicu Kobiety i mężczyźni a praca zawodowa

dokonuje przeglądu rozmaitych zjawisk w życiu zawodowym w perspektywie

płci. Swoje rozważania ilustruje danymi statystycznymi i badaniami empirycznymi

pochodzącymi z krajów zachodnich oraz Polski. Omawia dysproporcje

w wynagrodzeniach i emeryturach kobiet i mężczyzn oraz wskazuje na rolę stereotypów

płciowych w takich zjawiskach, jak: molestowanie seksualne, „szklany

sufit”, „lepka podłoga” czy „szklane ruchome schody”.

W kolejnej części (Twórczość) analizowano rolę gender w dziedzinie twórczości.

W artykule Męskość a muzyka. Wybrane charakterystyki osobowe twórców polskiej

muzyki metalowej Agnieszka Mandal zastanawia się nad rolą płci w twórczości

muzycznej. Przedmiotem swych analiz czyni muzykę heavy metal oraz jej twórców.