SPIS RZECZY Str. Od autora ............................. 5 Cz. I. Ujęcia tradycyjne zagadnienia .............. V Cz. II. Społeczna treść państwa ................. v 28 Bibliografia.............................. 49 _________________________________________________________________________________________________
fragment: CZ. I. UJĘCIA TRADYCYJNE ZAGADNIENIA
Badania mające na celu ustaleń.' istoty państwa posiadają bardzo bogatą przeszłość i niezwykle rozmaitą treść. Rozpoczęły się one niemal tak dawno, jak dawno zjawiło się państwo i miały przede wszystkim na celu wyjaśnenie i usprawiedliwienie każdorazowo istniejącej formy rządów, W czasach nowszych niezależnie od tego. czy pobudki badaczy były mniej lub więcej utyMtarystyczne, niezależnie od przyjętych założeń i metody, jak równpż od końcowych wniosków, rozważania na ten temat zaczynają się często od przedstawienia nazw, używanych dla oznaczenia państwa w różnych okresach dziejów. Nie przeceniając wagi roztrząsań term biologicznych, na których nie można opierać dalej idących wniosków, uznajemy przegląd najważnliejszyqh nazw państwa za pożyteczny o tyle, że odbijały się w nich zwykle stosunki} ii tendencje różnych formacyj ustrojowych. Historia więc terminologii jest tutaj do pewnego stopnia odzwierciedleniem dziejów samej instytucji i należyte zrozumienie treści słów, którymi w najrozmaitszych okolicznościach posługiwano się dla określenia państwa, staje się nłleraz pomocnym narzędziem, ułatwiającym rozwrązan:e istoty samego zjawiska lub wykrycie przynajmniej niektórych z jego podstawowych cech. Najstarszą nazwą, spotykaną w Eurcp'le już na zaraniu państwowości greckich, jest „t o k o i n ó n", czylii wspólnota. Teoretycy państwa wyjaśniają, że w wyrażeniu tym znalazł odbicie pierwiastek abstrakcyjny i obywatelski. Prawdopodobnie jednak wyraz ,,to koi-nón" nie oznaczał państwa w wykończonej jego postaci, przypominającej państwo dzisiejsze, lecz pochodził jeszcze z okresu, kiedy istniała gmina pierwotna, 'i stanowił początkowo określenie wspólnoty, w ramach tej gminy realizowanej. Drugą nazwą używaną również przez Greków — w okresie historycznym, kiedy poszczególne miasta tworzyły w ich krainie samodzielne państewka, jest „p o l i s , tzn. miasto-państwo. Arystoteles (IV wiek starej ery) uważał takie twory państwowe za idealne, wychodził bowiem z założenia, że dobre stosunki mogą istnieć tylko w takim państwie, w którym wszyscy obywatele znają się wzajemnie. W wyrazie „polis" podkreślony jest czynnik terytorialny. Współżycie ludzkie bowiem wykroczyło już wśród Hellenów poza grono osób złączonych więzami krwi, które to więzy tworzyły dawniej podstawę organizacyjną wspólnoty pierwotnej, i przybrało stopniowo charakter związku terytorialnego z całokształtem zachodzących w jego ramach zjawisk i, przebiegów społecznych Ł), Wraz z wyjściem Greków na szerszą arenę 'i zetknięciem się z innymi ludami zaczęli oni zamiast nazw państw sąsiedzkich używać często nazw poszczególnych ludów. Mówili więc: Persowie zamiast Persja, Egiipcjanie zamiast Egipt itd. W tych określeniach na plan pierwszy występuje element ludzki. Nawiązując do jednego z najważniejszych organów władzy nowopowstających państwowości, którym to organem był „basileos", czyli dowódca wojskowy, poshigiwalii się Grecy również wyrazem ,,b a s i 1 e a". Z biegiem czasu, kiedy władza wodza upodobniła się do władzy monarszej, określenie „basilea" stało się odbiciem monarchicz-nej formy ustrojowej państwa. Podobnie przedstawiała się terminologia stosowana dla określenia państwa również i w Rzymie starożytnym. W wyrazie „terra" występował na plan pierwszy moment terytorialny. Używali także Rzymianie nazw poszczególnych ludów, mówiąc o Galiach zamiast Galiii, Helwetach zamiast Helwecji itp. Czasem, znajdował w Rzymie zastosowanie wyraz ,,c i v i t a s" lub ,,gens". Oba te określenia uwypuklały pierwiastek społeczny, a więc pierwiastek ludności. Taki.ż charakter mająca jedna z oficjalnych nazw państwa rzymskiego — „P o p u 1 u s R o m a n u s" przekształciła, się później w „Senatus Populusąue Romanus", gdzie uwydatnia się już synteza między elementem ludności ) sztuczna próbę przywrócenia węzłom krwi ich znaczenia we współżyciu społecznym widzieliśmy ostatnio w poczynaniach ruchu hitlerowskiego, którgo te i inne reakcyjne dążności doprowadziły w swym wyniku do niespotykanych w historii zbrodni. i elementem władzy. Prawnicy rzymscy byli twórcami przeciwstawienia pomiędzy władzą prywatno-prawną, czyli własnością, zwaną po łacinie donrinium, a władzą publiczno-prawną, czyli władzą państwową, którą stanowiło oparte na rozkazywaniu imperium. Kiedy władza państwowa ześrodkowała się w ręku cezarów, którzy stali się niejako jej uosobieniem i przybrali tytuł imperatorów, zaczęto wyrazu „imperium" używać dla określenia państwa. Prastara rzymska „r e s p u b 1 i c a" odpowiadała mniej więcej greckiej nazwie „to kainón". Mówiąc „res publica" w ogólnym znaczeniu wspólnoty, zaczęli Rzymianie z biegiem czasu dodawać na początku trzecie słowo — ,.status"; mieli oni tutaj na względzie konkretny stan wspólnoty państwowej w danym okresie, konkretny jej ustrój. Tak powstało określenie „status rei publicae" albo w skrócie „Status Romanus". Nazwy wytworzone przez ludy starożytne, a szczególnie przez Rzymian, wywarły wielki wpływ na kształtowanie s?ą terminologii ogólnoeuropejskiej, m. in. też terminologii polskiej. Tak więc cd wyrazu „status" pochodził określenie włoskie ,,s t a t o", hiszpańskie „estado", francuskie „etat", angielskie „state", duńskie „s t a t", niemieckie ,,S t a a t" i czeskie ,,s t a t". W języku polskim również spotyka się wyraz „stan" jako określeniie państwa, np, rada stanu (obok nazwy: rada państwa), mąż stanu, którego dawniej nazywano statystą, Stany Zjednoczone itd. Od słowa ^status" pochodzi także nazwa statystyki, którą pojmowano pierwotnie jako całokształt ujętych w cyfry wiadomości o państwie. W języku rosyjskim mamy do czynienia m. in, z terminami takimi, jak Sojedi-nionnyje Sztaty, sztatskij sowietmk itp. Do zakresu terminologii używanej obecnie wchodzą poza tym nazwy podkreślające pierwiastek siły, jako istotnej cechy państwa. Dotyczy to polskiej nazwy „państwo", jeszcze bardziej terminu „mocarstwo", rosyjskiego wyrazu ,,g o s u d a r s t w o", niemieckiego — ,,M ach t", francuskiego — „p u i s s a n c e" itd. Państwo o silnej skoncentrowanej władzy, określane bywa pochodnym1] od łacińskiego „imperium", np. po francusku „empire. W językach słowiańskich przyjęły się dla takiego ustroju nazwy wywodzące się od przydomka jedynowładcy rzymskiego, Juliusza Cezara, np. w języku polskim „cesarstwo". Podobnego pochodzenia jest także niemieckie „Kaisertum", Natomiast źródłosłowem … |