Feliks Zandman Nigdy nie gaśnie nadzieja
Fijorr
Publishing 2005
okładka twarda
504 strony, format: 16 x 24 cm
książka jest nowa
Opis:
Jest to biografia niezwykłego człowieka – naukowca,
biznesmeen, filantropa. Aż dziw, że to nie ona, lecz książki Grossa
wyznaczają standard stosunkow polsko-żydowskich. Zandman ponadto pisze
żywo, z pasją, ma osiągnięcia – jest miliarderem, stworzył super czołg dla
armii izraelskiej, jego produkty (VISHAY) znależć można w każdym telefonie
komórkowym. Można by się więc wiele od niego nauczyć, poznać zacnego
człowieka, który nie boi się chwalić Polakow za ich heroizm i pomoc Żydom,
ale nie, to nie książka Zandmana, pełna humanizmu i mądrości, lecz strach
jest w Polsce bestsellerem. Jesteśmy narodem masochistów, więc niech mi
nikt potem nie nadrzeka, że nas za takich mają.
Słowo wstępne
profesora Szewacha Weissa
Trudno jest związać słowo zwycięstwo z Zagładą, z Holokaustem. W II
wojnie światowej naród żydowski poniósł wielkie straty, a nie zwyciężył.
Prawie milion żołnierzy i oficerów Żydów walczyło przeciwko nazizmowi w
armiach Stanów Zjednoczonych, ZSRS, Wielkiej Brytanii, Francji, Australii,
Polski (zarówno w szeregach Armii Andersa, jak i w polskiej brygadzie
Armii Czerwonej); żydowska brygada z Palestyny walczyła o Monte Cassino i
w innych miejscach Europy. Ale to nie było zwycięstwo. Nie można też
nazwać zwycięstwem walki powstańczej w gettach w Warszawie, Krakowie,
Białymstoku ani buntów w obozach zagłady w Birkenau, Treblince, Sobiborze.
To też nie było nasze zwycięstwo, bo myśmy stracili na tej wojnie jedną
trzecią część naszego narodu. Faszyzm w Niemczech i w krajach z Niemcami
współpracujących był siłą szatańską, a morderstwo, które było jego
dziełem, ma wymiar wyjątkowy, nieporównywalny z żadnym innym wydarzeniem w
historii ludzkości. Skutki tego morderstwa są nadal obecne: nie żyją ci,
którzy mogliby się urodzić, gdyby żyli ich potencjalni rodzice. Gdyby nie
Zagłada, naród żydowski liczyłby dzisiaj 30, a może 40 milionów ludzi.
Przed wojną było nas 18 milionów. Niemcy zamordowali 6 milionów (z czego 4
mln w Polsce) i od tego czasu jest nas nie więcej niż 12, 13 milionów.
Jest to niezagojona rana. Rana, która nigdy się nie zagoi.
Można jednak mówić o osobistych zwycięstwach. Być może jednym z
najważniejszych i najciekawszych przykładów takiego osobistego zwycięstwa
jest ten młody, piętnastoletni chłopak, Fajwel, który, straciwszy całą
rodzinę, przetrwał wojnę i został tym, kim jest. Nie wiem, czy nazwać to
zwycięstwem, czy cudem – może i tym, i tym. Historia każdego uratowanego
wiąże się z cudem. Światowa i nasza teologia powojenna wciąż zadaje sobie
pytanie: gdzie podczas Zagłady był Bóg? Dlaczego to się wydarzyło? Nie ma
na to pytanie jednej odpowiedzi, są różne interpretacje teologiczne. Jedno
jest pewne: podczas II wojny światowej Boga można było znaleźć w sercach
Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.
Bóg mieszkał w sercach Puchalskich, którzy w wykopanej pod podłogą
swojego domu dziurze ukrywali młodego Fajwla, jego wujka Sendera i troje
innych Żydów. Odwaga i otwarte serce rodziny Puchalskich są związane ze
zwycięstwem Feliksa Zandmana. Feliks opowiada o tym, jak mając dziewięć
lat zadawał dziecinne, naiwne pytania swojej babci Temie, która pochodziła
z małego miasteczka Wiszej. Pytał: Babciu, do kogo należy ten sklep? Do
kogo należy ten dom? i tak dalej. Babcia Tema odpowiedziała, że to
wszystko nie jest własnością ich rodziny, bo w każdej chwili może przestać
do nich należeć albo przestać istnieć. Od ojca Feliks już wiedział, że
jedyną rzeczą, jakiej nie można człowiekowi zabrać, jest to, czego się
nauczył. Babcia Tema mówiła, że nawet wiedza nie jest nasza. Pamiętaj,
Fajwel, mamy tylko to, co dajemy innym. Z tym testamentem swojego ojca
i babci Temy, Fajwel uciekł i ukrył się w dziurze pod podłogą Puchalskich.
Przetrwał wojnę, ucząc się w jamie od wujka Sendera. Niezwykle trudno jest
zachować normalność, przebywając tyle czasu w tak trudnych, pełnych
codziennego strachu i zagrożenia warunkach. Dzięki udzielanym w ciasnocie
i ciemnościach lekcjom matematyki Fajwel nie zwariował.
Tak dojrzewał nasz geniusz, szykując się do spełnienia drugiego
testamentu – testamentu babci Temy. Feliks przetrwał dzięki syntezie
intelektu i wyobraźni, chęci życia i sile moralnej. Metafizyka zwyciężyła
fizykę. Jama pod podłogą domu Puchalskich jest wieloraką metaforą grobu, a
wyjście Feliksa z tego grobu to jego powrót do życia. Po Zagładzie Feliks
podjął dalszą naukę, wyjechał do Francji, doktoryzował się na Sorbonie.
Stamtąd wyjechał do USA, gdzie kontynuował pracę wykładowcy i wynalazcy.
Obdarzony niezwykłym zmysłem praktycznym, przedsiębiorczy, otwiera własną
firmę i nadaje jej symboliczną nazwę Vishay. Małej leżącej na pograniczu
Polski, Litwy i Białorusi miejscowości Wiszej nie ma na wielu mapach, ale
jej nazwę można znaleźć w najróżniejszych zakątkach świata, w 26 krajach,
między innymi w Izraelu – starej, odbudowanej ojczyźnie narodu żydowskiego
i Feliksa Zandmana. W ten sposób – oddając innym to, co miał najlepszego:
swoją wiedzę, swój talent i ich owoce – Feliks spełnił testament babci
Temy.
Feliks Zandman dzieli swój czas między Filadelfię i Izrael. Jest
typowym, tradycyjnym, wędrującym żydowskim intelektualistą. Dla takiego
człowieka – z taką duszą i z takim intelektem – jedno państwo to za mało.
Zandman to dusza światowa. Mimo to jednak swój drugi – a może w istocie
pierwszy – dom zbudował w Izraelu. Tam mieszka wraz z żoną Rutą i dziećmi
– również związanymi z życiem Izraela i z żydowską tradycją, tą, która
była kultywowana w Wiszeju i w Grodnie. Feliks Zandman pochodzi z Grodna.
W Grodnie mieszkało prawie 30 tysięcy Żydów. Hitlerowcy wymordowali prawie
wszystkich. Z żydowskiego Grodna nie zostało prawie nic. Zamordowano
ludzi, zburzono synagogi, zrujnowano cmentarze. Niemcy nie tylko chcieli
ostatecznie rozwiązać kwestię żydowską, ale chcieli wymazać wszelkie ślady
kultury i ducha żydowskiego.
Patrząc z tej perspektywy, to, co zrobił po wojnie Feliks Zandman, jest
jego osobistym Marszem Żywych. Zandman nigdy nie zapomina o swoich
korzeniach. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość to dla niego jeden
czas. Bo kto nie pamięta, skąd przychodzi, nie wie, dokąd idzie. Feliks
Zandman wie dokładnie, dokąd idzie i zawsze pamięta, skąd przyszedł.
Pamięta też o tych, którzy wyrządzili jemu i jego narodowi tak straszną
krzywdę. Nie poddał się w czasie Zagłady i nie poddał się po wojnie.
Walczył o prawdę w sądach, uważał, że moralność nakazuje, by sprawców
zbrodni ukarano. Jego wysiłki nie zawsze kończyły się sukcesem, ale mimo
to walczył. Chciałbym napisać kilka słów jako ktoś, kto pełnił
odpowiedzialne funkcje we władzach Izraela. Będąc w latach 1992 – 1996
przewodniczącym Knesetu, w sytuacjach kryzysowych odbywałem wiele rozmów z
premierem Icchakiem Rabinem, z ministrem skarbu i innymi ministrami. W
trakcie każdej z tych rozmów pojawiało się nazwisko Feliksa Zandmana.
Mówiono, że jest to człowiek, który może pomóc, może rozwinąć działalność
Vishaya w Izraelu. Vishay był w tamtych latach synonimem jakby cudu,
sygnałem nadziei i pomocy. Pomoc okazała się skuteczna. W krytycznych
momentach wynalazki Zandmana pomogły naszej armii. Feliks wraz z generałem
Izraelem Talem (również pochodzącym z Polski) przyczynił się do
udoskonalenia izraelskiego czołgu i stworzenia być może najlepszego czołgu
na świecie.
Niestety nawet dobrzy ludzie, sprawiedliwi – a jest ich niemało na
świecie i w Polsce – także filosemici, mają zakodowany w wyobraźni obraz
Żyda jako małego dziesięcioletniego chłopaka w kaszkiecie, który podnosi
ręce na rozkaz gestapowca. Ludzie nie mogą się przyzwyczaić, że po tym
wszystkim Żydom też należy się państwo, którego musi bronić armia. Nie
mogą się przyzwyczaić do młodego żydowskiego żołnierza, czołgisty.
Najokropniejsze lata w życiu Zandmana przypadły na jego młodość. Jako
młody chłopak przeżył śmierć swojej rodziny, był świadkiem, jak mordowano
jego sąsiadów i całe Grodno. Zrozumiał wtedy, że nam – Żydom – potrzebny
jest Izraelczyk czołgista, który broniłby naszego państwa.
Gdy patrzę na takich ludzi, myślę sobie: jak wyglądałby świat, Europa i
Polska, gdyby nie było Zagłady. Mieliśmy przecież setki, może tysiące
takich Fajwlów, obdarzonych energią, intelektem, duchem. Oni zmieniliby
świat na lepsze. Ile straciliśmy! Ile stracił świat! Feliks nigdy nie
zapomniał o Puchalskich. Był z nimi w kontakcie, zaprosił ich do Izraela.
W Jad Waszem rośnie ich drzewko. Książka Zandmana ukazuje się teraz w
Polsce. Trzeba podkreślić, że na okupowanych przez Niemców polskich
ziemiach hitlerowcy zamordowali prawie 4 miliony Żydów (z ogólnej liczby 6
milionów Żydów zamordowanych w latach 1939 – 1945), w tym ponad 3 miliony
Żydów polskich. Prowadzona w Jad Waszem Lista Sprawiedliwych wśród Narodów
Świata liczy już ponad 20 tysięcy osób, w tym ponad 6 tysięcy – najwięcej
– Polek i Polaków. Z Feliksem Zandmanem mam dużo wspólnego, łączą nas –
jak braci – podobne przeżycia. Ja również – tak jak Feliks Zandman –
należę do tych cudów, do małej grupy ocalałych. Mój los jest podobny do
jego historii. 7 miesięcy przesiedziałem wewnątrz podwójnej ściany, 20
miesięcy w piwnicy, wiem, co to znaczy wilgoć, wiem, co to znaczy strach.
Wiem również, jak ważna była w takich warunkach pomoc ludzi z zewnątrz.
Stosunki między Polakami i Żydami nie zawsze układały się dobrze, ale
Żydzi mieszkali na ziemiach Polski prawie 1000 lat. Żyliśmy razem, żyliśmy
obok siebie. Sprawiedliwi wśród Narodów Świata będą wiecznym mostem między
narodami żydowskim i polskim.
Szewach Weiss - Prezes Instytutu Jad
Waszem, były Przewodniczący Knesetu Ambasador Izraela w Polsce w latach
2000–2004
Życie Feliksa Zandmana było niezwykłe, a jednocześnie typowe. Jak
miliony innych Żydów przeszedł piekło Holokaustu. Jako jeden z nielicznych
wyszedł z niego cało. Potem zrobił olśniewającą karierę naukową i
biznesową we Francji i w Stanach Zjednoczoncyh, cały czas pozostając
patriotą Izraela. Karierę zawdzięcza swym zdolnościom, pracy, a także
solidarności tych, którzy przeszli przez Holokaust. Biznes i martyrologia,
zysk i ideały, praca i pamięć o wymordowanych - te zzestawienia mogą
dziwić polskiego czytelnika. Gdy zdziwienie mija, lepiej rozumiemy emocje
Żydów - naszych dawnych, mało znanych sąsiadów, których większość została
wymordowana, część wyemigrowała, a niektórzy zrobili olśniewające
kariery.
Witold Gadomski, Gazeta Wyborcza