SPIS RZECZY:
Str.
Przedmowa do I wydania ..............XIII
Przedmowa do II wydania..............XV
Część I: Uwagi wstępne
Rozdział I Zaranie gospodarki światowej
Gospodarka prywatna a społeczna. — Egoizm podłożeni działalności gospodarczej. — Od egoizmu indywidualnego do egoizmu narodowego. — Rozbieżność Łendencyj gospodarczych rozmaitych krajów. — Zalążek gospodarki światowej ....................
Rozdział II Geografja surowców
Pojęcie surowca w ekonomice. — Dwa przeciwstawne kompleksy geograficzne. — Północna Ameryka - teren swoisty. — Surowce według krajów pochodzenia. — Linja demarkacyjna. — Kraje egzotyczne - główne źródła surowców. — Zachłanne tendencje mocarstw kapitalistycznych ...................... II
Rozdział III Nieco statystyki
Hierarchja surowców w produkcji światowej.—Stały stan niedoprodukcji. — Źródło kryzysu monetarnego. — Przewaga surowców spożywczych. -— -Surowce w handlu międzynarodowym. — Surowce, a praca i kapitał. — Ciężar gatunkowy surowców w życiu ekonomicznem. —¦ Kraje z dodatnim i ujemnym bilansem handlowym w ich ewolucji. — Surowce w handlu zewnętrznym Stanów Zjednoczonych, Zjednoczonego Królestwa, Niemiec i Francji. — Przykład ewolucji handlu zewnętrznego Stanów Zjednoczonych w stosunku do surowców i gotowych produktów.................. 22
Str.
Część II: Walka o surowce
Rozdział IV Ofensywa
Polityka celna. — Penetracja kapitałów prywatnych. — Kosztowne wprowadzanie „kultury" do Liberji. — Penetracja w drodze dyplomatycznych zabiegów— „Doltar diplomacy". — Przykłady drastycznych ingerencyj. — Aneksje. — Wojny kolonjalne. — Wojna o 10 centavos. — Krwawa groteska starć o Chaco Boreal. — Kolonje, jako główny dostawca surowców. — Stan posiadania anglo-sasów w dziedzinie surowców............ 41
Rozdział V Defensywa
Dążenia do zachowania stanu posiadania. — Polityka metropolji w stosunku do surowców kolonjalnych. — Polityka drzwi zamkniętych. — Cła eksportowe. — Polityka drzwi otwartych. — Zmierzch tej zasady. — Zrzeszenia importerów w celach obrony. — Sankcje....... 59
Rozdział VI Dążenia porozumiewawcze
Międzynarodowe zrzeszenia prywatne. Podział surowca drogą układu pomiędzy państwami. — Repartycja surowców w czasie wojny. — Powojenne kroki porozumiewawcze. — Inicjatywa Prez. Teodora Roosevelta. — Praca Międzynarodowych Kongresów Geologicznych. — Międzynarodowy Instytut Rolniczy w Rzymie. — Usiłowania Ligi Narodów. — Konieczność indywidualnego traktowania surowców. — Trzy sposoby rozstrzygnięcia problematu. — Istotne rozwiązanie w płaszczyźnie gospodarki światowej................... 77
Część III; Podział surowców
Rozdział VII Ustalenie pojęcia
Różne czasy - różne surowce. — Zastępowalność surowców w czasie i przestrzeni. — Syntetyczne namiastki surowców. — Odnawialne i nieodnawialne surowce. — Lepsze wyzyskanie surowca. — Sprawy a sprawa. — Surowiec światowy ................. 89
Str.
Rozdział VIII Surowce roślinne
Ziemiopłody - wykluczone. — Pszenica i jej znaczenie w wymianie międzynarodowej. — Bawełna - surowiec światowy. — Herbata, kawa, tytoń i ich egzotyczna hi-storja. — Drzewo i kauczuk-objekty studjum.—Owoce i ośrodki handlu niemi. — Inne surowce roślinne . . 97
Rozdział IX Surowce zwierzęce
Przemysł mięsny. —¦ Wegeterjanizm większości mieszkańców globu naszego. — Światowa hodowla bydła rogatego, owiec, trzody chlewnej i jej perspektywy. — Sprawa garbników.— Jedwab naturalny i beznadziejna walka jego z jedwabiem sztucznym. —Wahania spożycia jaj i nabiału.—Wełna .................110
Rozdział X Surowce mineralne
Podstawowy produkt przemysłu — węgiel wyklucza się z rozpatrzenia. — Dostateczne zasoby węgla. — Koncentracja w hemisferze północnej. — Kryzys gospodarczy a węgiel. — Udoskonalenie technologji ciepła. — Mały promień lądowego transportu węgla. — Tereny węglowe— miejsca ześrodkowania centrów przemysłowych. — Nafta. — Miedź, inne metale kolorowe, glin. — Rudy żelazna i manganowa. — Złoto............125
Część IV: Surowce światowe
Rozdział XI Pszenica
Chleba naszego powszedniego... — Ośrodki wywozu i główne kraje importu pszenicy. — Emancypacja stopniowa Niemiec i Italji. — Niezmienność ogólnej liczby produkcji światowej i spożycia; poważne przesunięcia wewnętrzne. — Wahliwość międzynarodowego rynku pszenicy. — Ceny pszenicy w zestawieniu z ogólnem index-number cen. — Różnice kosztów własnych w poszczególnych krajach a notowań rynku światowego. -— Straty rolników nie powodują zysku spożywcy. — 66 miljardów uersus 16 miljardów. — Na drodze ku porozumieniu światowemu .....................139
Rozdział XII Drewno
Błędne koło podaży i popytu. — Statystyka leśna pozostawia wiele do życzenia. — Zalesienie świata. — Szpil-
Str.
kowe, liściaste i podzwrotnikowe gatunki drzewa. — Produkcja materjałów leśnych. — Drzewo opałowe i użytkowe. — Ujemny światowy bilans leśny. — Międzynarodowy handel drzewem. — Przykłady: Zjednoczonego Królestwa, kraju importu materjałów leśnych; Szwecji, kraju eksportu; Stanów Zjednoczonych, kraju na przełomie. — Główne wytyczne racjonalnej polityki leśnej. — Sprawa ochrony lasów. — Konieczność międzynarodowego porozumienia. — Światowa inwentaryzacja lasów.— Porozumienie eksportowe. — Tarcica. — Miazga drzewna.— Papier wogóle i papier gazetowy w szczególe . , IG2
Rozdział XIII Kauczuk
Fortel nagrodzony. — Historja gumy. — Spożycie kauczuku na tle zwycięskiego pochodu samochodu. — Przegrana walka dzikiego kauczuku z kauczukiem plantacyjnym. — Egzotyczna eksploatacja dzikiego kauczuku. — Marzenia o kauczuku syntetycznym. — Plantacje. —- Zapotrzebowanie a produkcja- —- Notowania kauczuku, a in-dex-number. — Plan Steuenson'a. — Kauczuk z plantacyj tubylczych. — Katastrofalny spadek cen. — Specyficzny charakter gospodarczy kauczuku, jako towaru rynkowego. — International Rubber Regulałion Commilłee. . 203
Rozdział XIV Cukier
Sensacyjna depesza na Quai d'Orsay. — Światowa statystyka produkcji cukru.— Kraje importujące i eksportujące. — Pieczołowita opieka nad burakiem. — Kultura trzciny cukrowej a zniesienie niewolnictwa. — Rozwój cukrownictwa buraczanego. — Paradoksy protekcjoni-styczne. —- Ochrona przez europejskie rządy kontynentalne producentów cukru zniekształcona na opiekę spożywcy cukruwZjednoczonem Królestwie i Skarbu Stanów Zjednoczonych. — Odwrót. — Geneza Konwencji Brukselskiej. — Jej wyniki. —- Odwet cukru trzcinowego. — Konkurencja powojenna. — Nawrót do zabiegów pro-tekcjonistycznych. — Tendencje autarkiczne. — Układ Chadbourne'a. — Przewaga naturalna trzciny cukrowej, 223
Rozdział XV Bawełna
Gloryfikacja szkodnika. — Bawełna a len i wełna. — Dziecię słońca. -— Światowa produkcja i główne jej ośrodki. — Klasyfikacja bawełny. — Stany Zjednoczone kon-
Str.
centrują prawie wyłącznie najbardziej poszukiwane gatunki. — Jeszcze kilka słów o niewolnictwie. — Tendencje ku uprawie w pasie bawełnianym innych produktów rolnych. — Migracja Negrów na Północ. — Gorączkowe i chaotyczne poszukiwania źródeł bawełny poza Stanami. — Spożycie bawełny i centra przeróbcze. — Kryzys i premja za nieróbstwo. — Dążenie do zakładania nowych fabryk przeróbczych w pobliżu miejsc uprawy bawełny uśmierzane bezwładem wielkich kapitałów, włożonych w stare przedsiębiorstwa przędzalnicze. — Gdzie tkwi prawdziwe żółte niebezpieczeństwo? — Rozluźnienie współzależności kapitału, pracy i surowca i konieczność odzyskania równowagi..........259
Rozdział XVI Wełna
Plemię ludożercze. — Stada owiec znaczą sobą kresy cywilizacji. — Oderwanie ośrodków przeróbczego przemysłu wełnianego od centrów hodowli owiec. — Anegdotyczna historja merynosów. — Inwentarz światowy owiec. — Przejście stopniowe z cienkorunnych owiec na gatunki krzyżowane. — Australja, przodując wciąż innym krajom, zmniejsza swe stada.— Nowa Zefandja produkuje przeważnie baraninę. — Widoki na rozwój hodowli merynosów ma Południowa Afryka. — Uderzająca stałość stosunku cen wełny i tkanin, przy mocno wahającym się. stosunku cen runa owczego i ubrania gotowego. — Cir-culus uitiosus...................290
Rozdział XVII Nafta
Senatorskie bons mots. — Światowy urobek nafty. — Geologiczne zasoby nafty. — Zmiana kierunku zapotrzebowania produktów naftowych. — Udoskonalenie procesów destylacji nafty. — Produkty naftowe z innych, niż ropa, źródeł. — Przegląd poszczególnych ośrodków przemysłu naftowego. — Swoista ekonomika naftowa. — Konieczność nakładu olbrzymich kapitałów prowadzi do coraz silniejszej koncentracji. — Lewjutany naftowe: Standard Oil, grupy Iioyal Dulch-Shell oraz Anglo-Persian, Az-NefV i ich rozbieżne polityki. — Tereny walki międzynarodowej o koncesje naftowe. — Wdzięczne tematy do nowoczesnych opowiadań „z tysiąca i jednej nocy".—-Tajna i jawna dyplomacja naftowa. — Nafta — źródło władzy i mocarstwowej potęgi ..............308
Rozdział XVIII Żelazo
Str.
Miljard miljardów. — Hutnictwo żelazne— najcięższa gałąź wielkiego przemysłu. — Żeliwo i stal. — Główne ośrodki hutnictwa żelaznego. —- Beznadziejne ambicje pewnych krajów. — Franko-nicmieckie stosunki na tle żelaza. — Światowa produkcja rudy żelaznej i obrót nią. — Zasoby rudy. —- Problemat szmelcu i regeneracji żelaza. — Mangan.................362
Rozdział XIX Miedź
Ghetto kolebką światowego handlu metalami. — Hegemo-nja niemieckiego Trio w tym handlu. — Światowa produkcja miedzi. — Miedź, podstawowy surowiec przemysłu elektrycznego, ulubiony objekt spekulacji. — Spożycie miedzi. — Krótka ekskursja w dziedzinę psychologii ekonomicznej. — Stany Zjednoczone produkują więcej miedzi, niż reszta Świata. — Koncentracja w przemyśle miedzianym idzie, zwężając się, od eksploatacji kopalń do handlu miedzią. — Ścisła kontrola finansowa. — Obydwie Ameryki ześrodkowują 77% znanych światowych zasobów miedzi, a kapitał anglosaski 95% tych zasobów. — Próby porozumienia w zasięgu światowym......388
Rozdział XX Złoto
Żółty kruszec
symbol raczej, niż towar. — Ziszczona przypowieść. — Skutki gorączki złotej. -— Kalejdoskop ośrodków przemysłu złotego. — Ile jest złota w powłoce ziemi? — Urobek złota od odkrycia Ameryki. — Rabunkowa gospodarka. — Produkcja według głównych centrów. — Kontrola polityczna i finansowa w ręku anglo-sasów. — Konsumcja złota. — Nierówny podział złotych rezerw. — Naruszona równowaga..........4(K'.
Część V: Konkluzje
Rozdział XXI Surogat rozwiązania
Przeciwstawne tendencje. — Sprawa każdego surowca powinna być indywidualnie rozwiązana w płaszczyźnie międzynarodowej. — Konieczność zbadania kwestji migracji rąk roboczych i peregrynacji kapitałów .... 429
Rozdział XXII Geterum censeo...
Str.
Autarkja polityczna a porozumiewawcze tendencje ekonomiczne. — Od gospodarki związanej do gospodarki spętanej. — Świat za kratą. — Emancypacja Dalekiego Wschodu. — A jednak!................433
PRZEDMOWA DO I WYDANIA
Kiedym — a było to w czasie wojny — kończył poprzednią pracę swoją— „Ewolucja Syndykatów", nie mogłem się wprost oprzeć natarczywej, a fascynującej pokusie naszkicowania planu następnego studjum, spontanicznie wypływającego z traktatu, poświęconego problematowi międzynarodowych zrzeszeń producentów. W studjum tem miałem się zająć zbadaniem podstaw światowej polityki ekonomicznej tak, jak zagadnienie to postawił na krótko przedtem Prof. Bernhard Harms, w przeciwstawieniu do narodowej polityki gospodarczej.
Do pracy tej nie przystąpiłem wtedy. Trudno było zdobyć się na spokojne skupienie myśli, na cierpliwe studja, na żmudne zestawienia statystyczne, na spędzanie długich godzin w zaciszu bibljotek. Zresztą, biorąc rzecz objektywnie, błahą a bezcelową igraszką wydawały się wszelkie dociekania ekonomicznej natury wobec walących się w gruzy podstaw, na których wyszkoliły się całe pokolenia ekonomistów, zwłaszcza, gdy, jak w moim wypadku, chodziło o problematy z dziedziny gospodarki światowej.
Wybuch wojny miał bowiem narazie to do siebie, że bezzwłocznie i ponad wszystko wyniósł przed każdym narodem i, jako imperatywny nakaz, jako najkapitalniejszą troskę państwową, postawił sprawę zapewnienia sobie samostarczalności ekonomicznej, sprawę hermetycznej izolacji gospodarczej. Był to pierwszy i aż nadtozrozumiałyodruchsamozachowawczy. Idea międzynarodowej współpracy zdawała się być na dobre pogrzebaną.
Rzeczywistość daleko wcześniej wszakże, niż się tego spodziewać można było, wskrzesiła tę ideę. Dzieląc bowiem świat na dwa nieprzejednanie wrogie obozy, wojna tem mocniej zespalała narody, walczące pod jednym sztandarem. Na tle właśnie tego zespolenia powstały daleko idące plany kooperacji powojennej: że przypomnę tylko paryski kongres aljantów w spra-
wach gospodarczych z jednej, a projekt niemiecki „Miłteleuropy" z drugiej strony. Do ostatecznego zaś zwycięstwa sojuszników nie mniej, niż współdziałanie wojskowe, przyczyniła się wzajemnie sobie okazywana pomoc ekonomiczna.
Powojenny chaos gospodarczy przyczynił się w silniejszym jeszcze stopniu do spopularyzowania idei międzynarodowego ekonomicznego współżycia. Byłbym w kłopocie nielada, gdyby mi polecono odszukać taki zakątek na kuli ziemskiej, gdzie najbardziej nawet zaniedbane kulturalnie indywiduum nie interesowałoby się — i to w zupełnie naturalny i rzeczowy sposób — taką, w okresie przedwojennym tylko pewne sfery zajmującą, rzeczą, jak bieżące kursy walut obcokrajowych.
Jeżeli współzależność ekonomiczna narodów uplastyczniła się o tyle, że stwierdzenie tego zjawiska staje się rażąco niepotrzebną rzeczą, truizmem, o którym się więcej nie mówi, to nie tak widoczną jest dotąd konieczność oparcia polityki gospodarczej na nowych podstawach, na zasadach ekonomiki światowej. Świadomość tej luki tłomaczy mój powrót do zaniechanej pracy, pierwszą część której ogłaszam obecnie. W dwu działach następnych mam zamiar omówić kolejno zagadnienia rąk roboczych i kapitału pod kątem widzenia ekonomiki światowej .
Wypadło mi znowu pracować daleko od kraju, na ten raz w Waszyngtonie. Na tem miejscu składam serdeczne wyrazy prawdziwej wdzięczności tym wszystkim przedstawicielom licznych rządowych, naukowych i społecznych instytucyj Stanów Zjednoczonych — przede wszystkie m zaś Dyrekcji Congressional Library — z wyjątkowej uprzejmości i rzadkiej uczynności których szeroko korzystałem przy zbieraniu materjałów do tej
książki.
Hipolit Gliwic.
Waszyngton, Grudzień 1925.
PRZEDMOWA DO II WYDANIA
Pierwsze wydanie pracy niniejszej spotkało sie. z nader przychylną krytyką i zostało bardzo szybko po ogłoszeniu wyczerpane. Nic uważałem jednak za możliwe przystąpić do nowego wydania przed wypuszczeniem zapowiedzianego drugiego działu dla przyczyn, wyłuszczonych na swojem miejscu w odnośnej przedmowie.
W obecnej publikacji wypadło obficie uzupełnić tekst świeżym materjałem cyfrowym, wypadło uwzględnić szereg nieznanych przedtem, a jakżeż interesujących danych, wypadło włożyć olbrzymią — nie kryję tego, — pracę w zebranie i uszeregowanie wielkiej ilości faktów i argumentów, dostarczonych przez gwałtowną dekonjunkturę, oraz w uporządkowanie nagromadzonej w ostatnich latach dokumentacji w związku chociażby ze stworzeniem nowych obejmujących świat porozumień. Rozszerzyłem ramy tej książki, dodając rozdział o podstawowym surowcu spożywczym — pszenicy. Ze względu na przeżywany czas uznałem także za konieczne umieszczenie w konkluzjach pewnych wyjaśnień, rzuconych na tło bieżącej chwili.
Głównych przesłanek moich nie zdołał zachwiać, ani wywodów osłabić, straszny kryzys ostatni. Zmieniły się pewne szczegóły. Uległy przeobrażeniu detale. Idea zaś przewodnia moja — konieczność rozbudowy międzynarodowej polityki gospodarczej na podstawach ekonomiki światowej — musi wyjść zwycięsko z czasowej opresji.
Przeglądając uważnie dziś, w chwili wyjątkowego przygnębienia myśli ekonomicznej i głębokiego zastoju akcji gospodarczej, to, com dziesięć lat temu pisał, i to, co teraz, po mozolnem przerobieniu i starannem uzupełnieniu wszystkich podstawowych danych, do wiadomości publicznej w zmienionej formie, a na-
wet treści, podaję, dochodzę do przekonania, żem w niczem nie zmienił swych zasadniczych poglądów. Nie jestem bowiem w stanie przestać wierzyć w rozum ludzki, w ludzkie sumienie, w ludzką solidarność, to znaczy w wielką i jasną przyszłość rodu ludzkiego, jako całości.
Hipolit Gliwic. Warszawa, 27 marca 1935 r.
WIELKOŚĆ 22,5X15X4CM,MIĘKKA OKŁADKA,LICZY XVI+446 STRON.
STAN
:OKŁADKA DB /GRZBIET WZMOCNIONY KLEJEM/,BLOK KSIĄŻKI NIE JEST PRZYCIĘTY DO RÓWNA,WYBLAKŁE ZAPLAMIENIE NA DLN.MARGINESACH STRON,POZA TYM STAN W ŚRODKU DB/DB+
.