Spis treści
Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1. Program i metoda neoscholastycznej szkoły lowańskiej . . . . . . 13
1.1. Stan katolickiej myśli filozoficznej w drugiej połowie XIX wieku . . . 13
1.2. Leon XIII i encyklika Aeter ni Patris . . . . . . . . . . . . . . 17
1.2.1. Wokół scholastycznego odrodzenia . . . . . . . . . . . . 18
1.2.2. Działalność Leona XIII . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
1.3. Początki pracy naukowej Désiré Merciera . . . . . . . . . . . . 26
1.4. Rozwój programu szkoły lowańskiej . . . . . . . . . . . . . . 31
1.4.1. Program szkoły lowańskiej w okresie kursów filozofii Tomasza
z Akwinu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
1.4.1.1. Wolność wobec autorytetów . . . . . . . . . . . 33
1.4.1.2. Harmonia filozofii i nauk szczegółowych . . . . . . 34
1.4.1.3. Scholastyczny perypatetyzm . . . . . . . . . . . 38
1.4.1.4. Stosunek do współczesnej filozofii . . . . . . . . . 40
1.4.2. Program szkoły lowańskiej u początków Wyższego Instytutu
Filozofii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
1.4.2.1. Filozofia chrześcijańska . . . . . . . . . . . . . 45
1.4.2.2. Odejście od celów apologetycznych . . . . . . . . . 46
1.5. Etapy rozwoju metody szkoły lowańskiej . . . . . . . . . . . . 51
1.5.1. Lowański Wyższy Instytut Filozofii w latach 1890—1894 . . . 51
1.5.1.1. Prowizoryczna formuła Instytutu . . . . . . . . . 53
1.5.1.2. Zapowiedź pierwszych trudności . . . . . . . . . 57
1.5.2. Konflikt ze środowiskiem rzymskim . . . . . . . . . . . . 58
1.5.2.1. Kryzys językowy . . . . . . . . . . . . . . . . 62
1.5.2.2. Zmiany w rzymskiej Kongregacji Studiów . . . . . . 66

1.5.3. Ku definitywnej formule Instytutu . . . . . . . . . . . . 68
1.5.3.1. Intensywny rozwój naukowy . . . . . . . . . . . 68
1.5.3.2. Nowa wersja statutów . . . . . . . . . . . . . . 72
1.6. Program i metoda szkoły lowańskiej w świetle planów Leona XIII . . 73
1.7. Zorientowanie epistemologiczne . . . . . . . . . . . . . . . 77
2. Geneza ogólnego problemu pewności . . . . . . . . . . . . . . 79
2.1. Kryteriologia jako teoria pewności . . . . . . . . . . . . . . . 79
2.2. Psychologiczna geneza problemu kryteriologicznego . . . . . . . . 87
2.2.1. Między wątpliwością a pewnością . . . . . . . . . . . . . 87
2.2.1.1. Odejście od założeń metafizycznych . . . . . . . . 89
2.2.1.2. Psychologiczny charakter formuły deter minatio intellectus
ad unum
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
2.2.2. Niebezpieczeństwo psychologizmu? . . . . . . . . . . . . 92
2.2.2.1. Krytyka psychologicznego subiektywizmu . . . . . . 93
2.2.2.2. Logika jako sztuka poprawnego myślenia . . . . . . 96
2.2.2.3. Stosunek do psychologii eksperymentalnej . . . . . . 99
2.2.2.4. Psychofizjologia a założenia scholastycznej antropologii 102
2.2.2.5. Kryteriologia jako apsychologizm . . . . . . . . . 105
2.3. Kwestia prawdy jako podstawa analizy kryteriologicznej . . . . . . 110
2.3.1. Klasyczna definicja prawdy a ewolucja jej rozumienia w koncepcji
Désiré Merciera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110
2.3.1.1. Teoria poznania pewnego z 1885 roku . . . . . . . . 112
2.3.1.2. O fundamencie pewności — teoria pewności z 1889 roku 117
2.3.1.3. Kr yteriologia ogólna w latach 1899—1900 . . . . . . 122
2.3.2. Klasyczna definicja prawdy w świetle jej ostatecznej interpretacji 135
2.3.2.1. Prawda obiektywna a koncepcja sądów . . . . . . . 135
2.3.2.2. Prawda obiektywna a prawda logiczna . . . . . . . 138
2.3.2.3. Oczywistość a pewność . . . . . . . . . . . . . 142
3. Stan początkowy intelektu wobec problemu pewności . . . . . . 145
3.1. Dwa problemy fundamentalne w świetle kwestii wstępnej . . . . . 145
3.2. Sceptycyzm a Kartezjańska metoda wątpienia . . . . . . . . . . 148
3.2.1. Argumenty przeciwko pewności . . . . . . . . . . . . . 152
3.2.2. Kartezjańskie poszukiwanie fundamentu pewności . . . . . . 155
3.2.3. Antropologiczne konsekwencje Kartezjańskiego wątpienia . . . 161
3.2.4. Argumenty sceptyków — sprzeczność i arbitralność . . . . . 166
3.2.5. Kartezjusz — od wątpienia metodycznego do wątpienia rzeczywistego
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170
3.2.6. Aporie Kartezjańskiej metody wątpienia . . . . . . . . . . 176
3.3. Wyolbrzymiony dogmatyzm a problem pierwszej zasady pewności . . 180
3.3.1. Problem prawdy pierwotnej . . . . . . . . . . . . . . . 182

3.3.2. Pierwotna pewność jako zasada filozofii . . . . . . . . . . 184
3.3.3. Koncepcja trzech prawd pierwotnych . . . . . . . . . . . 186
3.4. Dogmatyzm racjonalny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197
3.4.1. Realizm krytyczny a refleksja . . . . . . . . . . . . . . 200
3.4.2. Stan początkowy intelektu wobec władz poznawczych oraz sądów
pośrednich i bezpośrednich . . . . . . . . . . . . . . . 205
4. Synteza podmiotu i predykatu — pierwszy problem fundamentalny 213
4.1. Trzy główne rodzaje sądu . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213
4.1.1. Podwójny porządek poznania . . . . . . . . . . . . . . 215
4.1.2. Sądy porządku idealnego i porządku realnego a sądy empiryczne 220
4.1.3. Konieczny lub przygodny charakter syntezy podmiotu i predykatu
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226
4.2. Problem wartości poznawczej trzech głównych rodzajów sądu . . . . 230
4.2.1. Kluczowa rola aksjomatów . . . . . . . . . . . . . . . 231
4.2.2. Pewność metafizyczna a pewność fizyczna . . . . . . . . . 234
4.2.3. Sądy empiryczne a sylogizm . . . . . . . . . . . . . . . 235
4.2.4. Sądy empiryczne jako konkluzje postępowania indukcyjnego . . 240
4.2.5. Problem ugruntowania pewności sądów empirycznych . . . . 247
4.3. Obiektywność sądów w porządku idealnym — dyskusja z Kantem . . 251
4.3.1. Neoscholastyka contra kantyzm . . . . . . . . . . . . . 252
4.3.2. Stosunek do Kanta w perspektywie nowożytnej filozofii . . . . 255
4.3.3. Sceptycyzm czy subiektywizm? Pytanie o kształt Kantowskiej filozofii
krytycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263
4.3.4. Syntetyczność czy analityczność? Spór o status sądów porządku
idealnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268
4.3.5. Analityczny charakter sądów matematycznych . . . . . . . . 273
4.3.6. Analityczny charakter sądów metafizycznych . . . . . . . . 281
4.3.7. Empiryczny charakter sądów przyrodoznawstwa . . . . . . . 284
4.3.8. Obiektywna manifestacja relacji podmiotu do predykatu . . . . 286
4.4. Powszechność i konieczność sądów w porządku idealnym — dyskusja
z pozytywistami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296
4.4.1. Ogólność i konieczność w ujęciu pozytywistów . . . . . . . 298
4.4.2. Odrzucenie tezy o reprezentatywnym charakterze ogólności . . 303
4.4.3. Krytyka pozytywistycznego kryterium konieczności . . . . . 305
5. Obiektywna realność pojęć — drugi problem fundamentalny . . . 309
5.1. Terminy intelektualnej syntezy w świetle problemu realności pojęć . . 309
5.1.1. Trudności z obiektywną realnością podmiotu . . . . . . . . 310
5.1.2. Obiektywna realność predykatu . . . . . . . . . . . . . 314
5.2. Negatywny dowód obiektywnej realności pojęć . . . . . . . . . . 316
5.3. Pozytywny dowód obiektywnej realności pojęć . . . . . . . . . . 319

5.3.1. Przesłanka większa dowodu . . . . . . . . . . . . . . . 319
5.3.1.1. Materialna podstawa pojęć . . . . . . . . . . . . 321
5.3.1.2. Tworzenie inteligibilnej istoty . . . . . . . . . . . 323
5.3.2. Przesłanka mniejsza dowodu . . . . . . . . . . . . . . 325
5.3.2.1. Illacja jako rodzaj argumentacji ad hominem . . . . . 328
5.3.2.2. Problem realności doświadczenia wewnętrznego . . . 333
5.3.2.3. Zasada przyczynowości jako argument za illacjonizmem 338
5.3.2.4. Bezpośrednia intuicja rzeczy zewnętrznych jako argument
za immediatyzmem . . . . . . . . . . . . . . . 340
5.3.2.5. Próba interpretacyjnego uspójnienia . . . . . . . . 344
5.3.2.6. Między rzeczą samą w sobie a zjawiskiem . . . . . . 348
5.3.2.7. Problem poznawalności noumenu . . . . . . . . . 353
5.3.2.8. Substancja jako rzecz istniejąca w sobie . . . . . . . 355
5.3.2.9. Realizm Merciera jako realizm krytyczny bezpośredni . 360
Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365
Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371
Indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381
Résumé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389
Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 390